Laporan Kajian Lapangan Di Pulau Borneo: Dialek Melayu Sekadau

Chong Shin

Abstrak

Makalah ini membincangkan salah satu hasil kajian yang dibiayai oleh Southeast Asian Studies Regional Exchange Program (SEASREP) di Pulau Borneo, yakni kajian tentang dialek Melayu Sekadau sebagai lingua franca di hilir Sungai Sekadau, sebuah kawasan yang berlokasi kira-kira 300 km di hulu Kuala Sungai Kapuas di Pontianak, Kalimantan Barat. Dialek ini dibincangkan daripada dua aspek, iaitu ciri sosio­linguistik dan ciri linguistik. Dari sudut sosiolinguistik, dialek ini merupakan bahasa ibunda bagi penduduk Melayu tempatan, bahasa ibunda dan bahasa kedua bagi suku imigran (minoriti), bahasa interaksi utama bagi penduduk yang multilingual; dan bahasa pilihan dengan tujuan pragmatik tertentu. Sepintas lalu, kebanyakan kosa kata dialek Melayu Sekadau1 mirip dengan dialek-dialek Melayu Borneo Barat lainnya, misalnya di Kapuas Hulu, Sungai Melawi, Sungai Saribas dan Sungai Sarawak. Antara ciri fonologi yang dimiliki bersarna ialah kontras fonemik antara /k/ dengan ///. penambahan hentian /// pada posisi akhir kata pada sesetengah kata; dua kesepadanan /h/, iaitu h:h dan h:/ dan palatalisasi nasal velar selepas bunyi vokal tinggi [i].

Abstract

This article discusses one of the results of the research fonded by Southeast Asian Studies Regional Exchange Program (SEASREP) in Borneo, namely the Sekadau Malay dialect, the lingua franca in the downriver areas of the Sekadau River, an area located about 300 kilometre upriver from the coast near Pontianak, Kalimantan Barat. This dialect is discussed from two perspectives, namely the sociolinguistic and linguistic aspects. From the sociolinguistic as­pect, this dialect functions as the first language of the native Malay speakers, the first and second language of the minority migrant groups, the medium of interaction in multiethnic settings in this multilingual society, and the language that serves as the default language for certain pragmatic purposes. In general, many words of the Sekadau Malay dialect are similar to other western Borneo Malay dialects, such as those of Kapuas Hulu, Melawi, Saribas and Sarawak. Phono­logically, the Sekadau variant displays phonemic contrast between /k/ and ///, a final glottal stop added to certain words, /h/ corre­sponding to both h:h and h:/, and the palatalization of the velar nasal after the high vowel, [i].

RUJUKAN

Adelaar, K.A., 1994. “The Classification of the Tamanic Languages” dlm. Dutton, Tom dan Tryon, Darrell T. (py.). “Language Contact and Change in the Austronesian World”. Berlin: Mouton de Gruyter, hlm: 67.

Chong Shin, 2002a. “Menelusuri Varian Melayu Sungai Kerian” Varian Kampung Kupang. [Diserahkan ke Majalah Dewan Bahasa].

Chong Shin, 2002b. “Sosiolinguistik golongan minoriti di Sekadau”, Kalimantan  Barat. Majalah Dewan Bahasa. Jil. 2(6):52-57.

Chong Shin, 2002c. “Bahasa Dayak Taman Kapuas Hulu”. Manuskrip.

Chong Shin, 2003a. “Dialek Melayu Sekadau: Fungsi dan Ciri”. Kertas kerja yang dibentangkan di “Bengkel Dialek dan Dialektologi Melayu”. Anjuran Institut  Alam dan Tamadun Melayu (ATMA), Universiti Kebangsaan Malaysia. 4-8 Ogos2002.

Chong Shin, 2003b. “Research in Saribas Valley: An Interim Report”. Kertas kerja dibentangkan di “First Workshop on Ethnic Minorities in Southeast Asia”. Anjuran SEASREP (Southeast Asian Studies Regional Exchange Program) dengan kerjasama ATMA (Institut Alam dan Tamadun Melayu). 29-30 Mac 2003.

Chong Shin, 2003c. “Etnolinguistik Minoriti Cina di Pedalaman Kalimantan”: Kajian di Sekadau. Kertas kerja yang dibentangkan di “Seminar Brunei Darussalam­Jepun: Kajian Brunei-Borneo”. Anjuran Universiti Brunei Darusalam dengan tajaan Mitsubishi Corporation. 11-12 Ogos 2003.

Chong Shin, Collins, James T, dan Yusriadi Ebhong, 2001. The Sekadau River Valley Preliminary Survey Wordlists (SEASREP Phase 1, Julai 2ooo-Jun 200 1). Borneo Homeland Data Paper Series. No. 10. Bangi: Institut Alam dan Tamadun Melayu.

Collins, James T, 1986. “Fonologi Dialek Melayu Tioman dan Rekonstruksi Bahasa Melayu Induk”. Jurnal Dewan Bahasa. 29(5): 369-383.

Collins, James T, 1990. “Bibliografi Dialek Melayu di Pulau Borneo”. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Collins, James T, 1991. “Rangkaian Dialek Melayu di Pulau Borneo”. Jurnal Dewan Bahasa. 35: 687-696.

Collins, James T., 1992. “Bahasa Melayu di Sungai Mahakam”: Siasatan Fonologi Dialek Kutai. Sari 10. Hlm. 3-24.

Collins, James T, 1998. “Bahasa Melayu di Kepulauan Natuna”: Tafsiran dan Klasifikasi Awal. Jurnal Dewan Bahasa. 42 (6): 539-555.

Collins, James T, 2000. “Kepelbagaian Dialek Melayu Sarawak”: Tinjauan di Sungai Saribas dan di Sungai Rejang. Jurnal Dewan Bahasa. 44(1): 2-17.

Collins, James T, 2001. “The Malays and Non-Malays of Kalimantan Barat”: Evi­dence from the study of language. Manuskrip.

Collins, James T, 2002. “Pedoman Dialek Melayu Nusantara”. Manuskrip.

Dedy Ari Asfar, 2001. “Morfofonemik Bahasa Melayu Dialek Sanggau”. Skripsi Sarjana Pendidikan, Universitas Tanjungpura.

Durdje Durasid dan Djantera Kawi, 1978. “Bahasa Banjar Hulu”. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.

Fatimah @ Salamiah Mahdini, 1986. “Kosa Kata dan Sintaksis Dialek Melayu Sibu”. Latihan ilmiah: Universiti Kebangsaan Malaysia.

Firman Susilo, 200 1. “Pemakaian Bahasa Melayu di Daerah Aliran Sungai Melawi”. Tesis Pascasarjana: Yogjakarta.

Hudson A.B., 1970. “A Note on Selako: Malayic Dayak and Land Dayak Languages in Western Borneo”. Sarawak Museum Journal. Vol. XVIII. Nos. 36-37.

Jalaludin Chuchu, 2000. “Morphology of Brunei Malay. Bangi”: Penerbit Universiti  Kebangsaan Malaysia.  Kecamatan Sekadau Hilir dalam Angka Tahun, 1996. 1996. Sanggau: Mantri Statistik Kecamatan Sekadau Hilir, Kantor Statistik BPS Kabupaten Sanggau.

Mohammed Azlan Mis, 1997.1novasi Dialek Melayu Saribas: Kajian perbandingan.  Latihan Ilmiah: Universiti Kebangsaan Malaysia.

Mustapa Kamal dkk., 1984. “Struktur Bahasa Melayu Sambas”. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.

Nothofer, Bernd, 1996. “Migrasi Orang Melayu Purba”: Kajian Awal. Sari. 14: 33-53.

Pride, J. B., 1983. Linguistic Competence and Cultural Identity. dlm. Noss, R.B. (ed.). Varieties of English in Southeast Asia. Anthropology Series 11. Singapore: Singapore University Press.

Yusriadi, 1998. “Dialek Melayu Kapuas Hulu”. Tesis Sarjana. Universiti Kebangsaan Malaysia.

(Teks Penuh)

Hantar Maklum Balas Anda